گرامی باد یاد وخاطره شهدای هفتم تیر

اين مقاله توسط همكار عزيز سركار خانم خسروي تهيه شده آن را در ادامه مطلب بخوانيد
ادامه مطلب

مقدمه
شهرستان بيرجند با وسعت 31704 كيلومتر مربع (1/10 درصد مساحت استان خراسان )‌ يكي از شهرستانهاي جنوبي استان خراسان و در شرق كشور جمهوري اسلامي ايران واقع شده است . بر اساس آخرين تقسيمات كشور داراي 4 بخش ( مركزي , خوسف , درميان و سربيشه) , ‌چهار شهر ( بيرجند, سربيشه , اسديه و خوسف )‌,‌19 دهستان , 2848 آبادي مسكوني و غير مسكوني ( 1187 آبادي داراي سكنه )‌در سال 1378 بوده است .
اين شهرستان در بين 31 درجه , 16 دقيقه و 13 ثانيه تا 33 درجه , 25 دقيقه و17ثانيه عرض شمالي و57 درجه،56 دقيقه و17 ثانيه تا60 درجه،53 دقيقه و6 ثانيه طول جغرافيا واقع شده است. شهرستان بيرجند از شمال به شهرستان قاينات ،از شمال غربي به شهرستان فردوس از غرب به شهرستان طبس ،از جنوب غربي به استان كرمان ،از جنوب به شهرستان نهبندان واز شرق با كشور افغانستان 4/122كيلومتر مرزمشترك دارد.
اين شهرستان در منطقه اي كوهستاني واقع شده و درآن كوهها و دره هاي عميق و حاصلخيز و دشت هاي وسيع وجود دارد , عمده ترين رشته كوههاي شهرستان عبارتند از رشته كوه مؤمن آباد در شمال شرقي و رشته كوه شكرآب در شمال و كوه شاه در
غرب ( حاشيه كوير ) .

 

 

 

حداكثر ارتفاع اين شهرستان قله بند در ( bad-e-dar ) در 51 كيلومتري شرق بيرجند در رشته كوه مؤمن آباد به ارتفاع2787 متر و حداقل ارتفاع حدود 600 متر در دشت خوشاب مي باشد . وجود كوهستانها و دره هاي زيبا در حاشيه كوير , عبور راههاي ارتباطي كاروان رو به سوي شرق آسيا از گذشته هاي دور , آثار و سنگ نوشته هاي موجود به خط اشكاني گواه بر اين است كه سابقه سكونت و تاريخ آن به قرنها قبل اسلام يعني دوره اشكاني و به قولي دوره ساساني مي‌رسد . در اين مقاله به معرفي مختصر برخي از آثار ديدني و تاريخي موجود در شهرستان بيرجند كه مي‌تواند مورد بازيد هر ايراني و يا جهانگردان خارجي قرار گيرد ,‌اشاره شده است .
بند دره
« در فاصله 5 كيلومتري جنوب بيرجند در منطقه كوهستاني رشته كوه باقران واقع شده است  اين بند در زمان حشمت‌الملك پي نهاده شده و در زمان امير شوكت ‌الملك علم تعمير و مرمت گرديده است . ساختمان بند با متابعت از شيارهاي كوه و شالوده آن در مناسب‌ترين قسمت اين دره بر روي طبقات رسوبي كف رودخانه شكل گرفته است . مصالح بند از سنگ شكسته كوه و آجرهاي 20 سانتي متر مربع شكل با آهك و در بعضي نقاط ساروج بوده كه در گذشت زمان از مقاومت خوبي برخوردار بوده است .»
طول تاج 36 متر ,‌ ارتفاع 5/15 متر و عرض بند در تاج 8/3 متر مي‌باشد . حجم درياچه بطور تقريبي 150 هزار متر مكعب است . آبگيري از بند توسط يك برج آبگير صورت مي‌گيرد كه داراي چهار سوراخ در ارتفاعات مختلف مي‌باشد . در پايين بند مجرايي براي تخليه در  نظر گرفته شده  كه بوسيله آن محوطه مخزن از رسوبات خالي مي‌كنند تا از پر شدن آن جلوگيري كنند .»
« بند دره از جمله بندهاي آجري است كه از اواخر دوره زنديه به يادگار مانده است و تا كنون در برابر زلزله و حوادث طبيعي مقاومت خوبي داشته است و از بخشهاي فني و استانداري برخوردار است و از نظر مهندسي سد سازي داراي ارزش مي‌باشد .»
جاده اين بند در جنوب شهر بيرجند و در انتهاي خيابان شهيد مدرس ادامه دارد و در فصل بهار و تابستان مورد بازديد هزاران نفر از شهروندان قرار مي‌گيرد و آب تني در آن ممنوع اعلام شده است .
بند عمرشاه
« بند عمرشاه در فاصله 5 كيلومتري جنوب غربي بيرجند بنا شده و سن آنرا بين يكصد تا دويست سال تخمين مي‌زنند ,‌ارتفاع بند حدود 35 متر , طول بند در قسمت تاج 32 متر و عرض آن 20/4 متر است متر است . مصالح مصرفي دراين بند سنگ و آجرمي‌باشد .
بند عمرشاه روي كالرد ملانژ ( آميزه‌هاي رنگين دوران دوم ) واقع شده و داراي يك برج آبگير و 7 دريچه (سوراخ ) به فاصله 2/1 مي‌باشد . ضمناً‌ بند مزبور فاقد سرريز است .»
در حال حاضر بند عمرشاه از رسوبات آبرفتي (شن , ماسه و قلوه سنگ ) پر شده و ميزان آبگيري صفر مي باشد ,از آب سرزير شده و از خروجي بند در فصل بهار به مدت 60 روز كشاورزان شهر بيرجند براي آبياري مزارع حاشيه شهر استفاده مي نمايند .
بند اولنگ
بند اولنگ در فاصله 4 كيلومتري جنوب شرقي بيرجند روي يكي از شاخه هاي رودخانه آبشار احداث شده است . سازند هاي زمين شناسي دو طرف بند از كالردملانژ
( آميزه هاي رنگين دوران دوم )‌تشكيل شده است . طول تاج 20 متر , ضخامت تاج 5 متر و داراي يك برج آبگير و 6 دريچه (‌سوراخ ) است . مصالح مصرفي در اين بند آجر و آهك بوده و در حال حاضر متروك و بلا استفاده است .
عمر تقريبي بند را 100 سال برآورد مي كنند . در فاصله 500 متري پايين دست بند مزبور  حدود 10 سال پيش بند ديگري احداث شده كه طول تاج آن 30 متر و ضخامت تاج 5/3 متر مي باشد و دو دريچه آبگير دارد . اين بند در حال حاضر بلا استفاده مي باشد . هر دو بند مزبور فاقد سرريز مي باشند .
مسجد جامع هندوالان
مسجد هندوالان در روستاي هندوالان بخش درميان شهرستان بيرجند قرار گرفته است . طبق كتيبه خط كوفي مكشوفه از داخل مسجد ,‌احداث آن در قرن پنجم و ششم قمري صورت گرفته است ولي از نظر ساختمان و معماري سبك آن به دورة تيموريان شباهت دارد و در دوره بعدي نيز بازسازي شده و يا به آن تزئيناتي اضافه گرديده است . از بخشهاي اصلي آن مي توان پيش طاق ورودي با سقفي مدور و زيبا ، تزئينات آجركاري مربوط به آن , شبستان , ستون دار در فضاي داخلي را نام برد .
مسجد جامع خوسف
يكي از آثار مربوط به دوره تيموري است كه در شهر خوسف شهرستان بيرجند قرار دارد و شامل بخشهاي شبستان تابستاني با تزئينات گروه چيني گچي كه محل ورود باد بادگير به اين قسمت بوده است و ايوان اصلي آن ميتوان پيش طاق ورودي مسجد با سكوهاي انتظار در دو طرف از ديگر قسمتهاي مهم اين مسجد است .
كال جنگال
كال جنگال نام يكي از دره هاي عميق كوه ريچ از روستاهاي بخش خوسف كه در 34 كيلومتري جنوب غربي بيرجند واقع است مي باشد . در قلل نسبتاً مرتفع كوه هاي اين دره بر روي سنگهاي صيقلي پيكره ها و نوشته هايي به زبان اشكاني نقش بسته كه نشاني از زندگي با عظمت پيشينيان ما مي باشد . در اين محل سه تصوير و 10- 9 كتيبه مشاهده
مي شود كه به شرح زير به توصيف بسيار مختصر آنها اشاره مي شود :
الف- تصوير مردي در جدال با شير : اين تصوير در حدود 164 سانتي متر طول و 123 سانتمتر عرض دارد و بر روي تخته سنگ سياه و صيقل خورده اي حك شده است . در اين تصوير مرد جنگجو دست راست را به كمر زده و با دست چپ با شير مبارزه مي كند . استاد صادق كيا متن 21 حرف كه در دو سطر و در مقابل مرد جنگجو بر روي تخته سنگ نوشته شده را چنين توجه كرده اند : پدر اردشير نخور شهربان ” يا من اردشير پسر شاهپور شهربانم“ . شايد بر اساس همين تصوير نام اين محل را كال جنگال ناميده اند . زيرا در گويش بيرجند كال به معني چال و گودي و جنگال به مهمي جنگ و جنگو مي باشد .
ب- پيكره و نوشته اي كه نيمي از آن از بين رفته است . اين پيكره در حدود 130 متر از پيكره تصوير مردي در جال با شير فاصله دار , طول اين تصوير 250 سانتيمتر و عرض آن حدود 195 سانتي متر است . يازده حرف از نوشته اين تصوير به جا مانده كه
 استاد صادق كيا اين حروف را نام صاحب پيكره دانسته اند .   
پ- يك سطر كه داراي 6 حرف و به طول 42 سانتي متر ميباشد و بر روي يك تخته سنگ كه در حدود 2 متر با پيكره جدال با شير فاصله دارد , مشاهده مي شود .
ت- اين سنگ نبشته در 5/4 متري تخته سنگ بند « ج » قرار دارد و داراي 19 حرف و يك حرف نيمه محو شده مي باشد .
ث- در قسمت بالائي نيمه پيكره بند « ب »‌و بر روي سنگي به ابعاد 22 ×24 سانتيمتر
 نوشته هايي در دو سطر 5 حرفي و 4 حرفي حكاكي شده است .
ج- در 10 متري شمال شرقي پيكره شير بر روي يكي از صخره هاي برجسته , يك نوشته به طول110 سانتيمتر و عرض 80 سانتي متر كه شامل 10 تا 15 حرف مشخص و نيمه مشخص مي باشد , مشاهده مي شود .
چ- در قسمت شمال سنگ «‌ نيمه پيكره » سنگ نبشته اي با 15 حرف در چهار سطر مشاهده مي شود .
ح- دو قطعه سنگ در مجاورت يگديگر قرار دارند كه با تركي عميق دو سنگ نبشته از هم مجزا گرديده اند . در روي يك قطعه 42 حرف بر روي 7 سطر و در روي سنگ ديگر 26 حرف  بر  روي 5 سطر وجود دارد .
خ- چند سنگ نبشته ديگرنيز وجود دارد كه كال جنگال را به صورت مجموعه اي از آثار باستاني حائز اهميت معرفي كرده است .
سنگ نگاره لاخ مزار بيرجند
سنگ نگاره لاخ مزار بيرجند در روستاي كوچ در فاصله 29 كيلومتري جنوب شرقي بيرجند واقع است . اين سنگ نگاره كه در ارديبهشت ماه 1371 توسط هيأت بررسي و شناسايي ميراث فرهنگي استان خراسان كشف شده به اعتبار محتوا و ويژگيهاي خاص فرهنگي در همان ابتداي امر مورد توجه هيأت قرار گرفت و در نتيجه تحقيق و مطالعه مستمري كه بيش از يك سال به درازا كشيد . نقشها و كتيبه ها وعلامتهاي فراواني شناسايي شد كه عمدتاً ‌در اندازه هاي  كوچك بر سنگ نقش بسته اند .
بررسي ها نشان داده است كه از دوران پيش از تاريخ تا عصر حاضر رهگذراني كه از دوره كوچ و مجاور سنگ گذشته و مسير خراسان به كرمان را طي كرده اند يادگارهايي بر سنگ نگاشته اند كه تجلي افكار و اعتقادشان محسوب مي گردد.
نقشها : در گروههاي انساني , حيواني و گياهي قابل تفكيك است . كتيبه ها : شامل خطوط تصويري , پهلواني اشكاني , پهلوي ساساني , فارسي و عربي مي باشد .
علامت ها : نشانه ها و سمبل هايي از مظاهر طبيعت را شامل مي شود .
موضوعاتي كه تا به حال شناسايي شده اند به 307 مورد مي رسد : شامل 22 مورد  نقش انسان , 32 مورد نقش حيوان, 22 مورد نقش گياه , 35 مورد علامت ونشانه , 4 مورد خط تصويري , 81 مورد كتيبه پهلوي اشكاني و ساساني , 34 مورد كتيبه عربي , 8 مورد كتيبه فارسي و 68 موردنقشهائي كه ماهيت آنها مشخص نيست .
سبك و فرم اشكال حك شده متعلق به دوران ميان سنگي ( 20000- 12000 سال پيش ) مي باشد . اين كتيبه ها و نقشها به منزله كتاب ارزشمندي است كه فرهنگ و تمدن اين خطه از خاك ميهن اسلامي را از حدود 17 هزار سال پيش تا كنون معرفي مي كند اين سنگ نگاره ها از قديم ترين ايام , جنبه تقدس داشته و احتمالاً اردشير بابكان به زيارت اين سنگ آمده و نقش قباد ساساني و همسرش بر روي سنگ حك شده است.
اين سنگ نگاره بدون اينكه نقش و نگار آن بر كسي مشخص باشد از قديم الايام در نزد روستائيان كوچ به تخته سنگ لاخ مزار موسوم بوده است .
سنگ نگاره گازار
گازار مركز دهستان شاخنات از بخش مركزي بيرجند مي باشد . در شمال روستاي گازار در مسير دره اي معروف به « تنگه رود » كه به « ‌غار ننه » منتهي مي شود , در دو منطقه نقوشي بر روي صخره حك شده  است .
سنگ نگاره اول در فاصله 100 متري « غار ننه » و در سمت چپ « تنگه رود »  برسينه صاف صخره حك شده است . سنگ نگاره دوم به فاصله 50 متري « غار ننه » ودر محل پيچ رود خانه در سمت راست و در ارتفاع شش متري بر روي صخره اي صاف , نقوش و احتمالاً نقوشي حك شده است . متأسفانه به دليل طول زمان و عدم آگاهي و بصيرت رهگذران ,‌ اين نقوش مخدوش و غير قابل تشخيص است .
اين سنگ نگاره نشان دهنده حضور اجتماعات انساني بيابان گرد مي‌باشد و نيز ممكن است دلالت بر حضور اقوام ساگارتي در اين منطقه باشد.
رد پاي حيوانات ماقبل تاريخ
توسط كارشناسان سازمان ميراث فرهنگي جنوب خراسان و تأييد مقامات علمي دانشگاه بيرجند رد پاي حيوانات عظيم الجثه مربوط به 30 تا 50 ميليون سال قبل بر روي لايه هاي موسوم به فليش بر روي صخره هاي مربوط به دوران سوم زمين شناسي و به صورت
حفره هاي بيضي شكل مشاهده است . اين رد پاها مربوط به حيوانات عظيم الجثه بر روي لايه هاي نازكي از رسوبات آن زمان مي باشد .
اين لايه ها در آغاز توسط لايه ديگري پوشيده شده و به صورت صخره درآمده , ليكن با گذشت زمان عوامل فرسايش باعث نمايان شدن آنها گرديده است .
كارشناسان مديريت ميراث فرهنگي بيرجند اندازه بزرگترين پا را در حدود 26 × 48 سانتيمتر اعلام نموده اند . بر اساس همين گزارش حركت جانوران به صورت گروهي و از شرق به غرب بوده است و با توجه به رد پاها مربوط به گونه¬اي از دايناسور ها باشد . اين رد پاها در منطقه ¬اي واقع در بين روستا هاي روشناوند و چهكند ( در 30 كيلومتري شمال بيرجند ) در سال 1377 كشف شده است .
غار چنشت و چهل چاه
شايد اسرار آميز ترين پديده تاريخي بيرجند غار چنشت و چهل چاه در روستاي چنشت در 60 كيلومتري جنوب شرقي بيرجند باشد , غار چنشت  بر اساس متون تاريخي 614 سال پيش به وسيله سيد محمد مشعشع كشف شده است .
سيد محمد بر اساس اسنادي كه در دست داشته از عربستان به قهستان مي آيد و پس از كشف غار مذكور نسبت به انتقال اجساد سيد حامد علوي و دو فرزندش و به خاك سپردن آنها در درون يك بقعه كه به اين منظور مي سازد اقدام مي كند .
بر اساس بينش آيه ا... آيتي ( بهارستان , صفحه 63 ) سيد حامد علوي ( الحامد الله ) احتمالاً فرزند امام جعفر صادق ( ع ) كه از مبارزين علوي بوده , توسط عمال خليفه عباسي الطابع الله تا چنشت تعقيب و زخمي مي گردد و در محل بيتوتة خود يعني غار چنشت به شهادت مي رسد .
غار چنشت كه بيش از 59 متر طول دارد , شايد هزاران سال پيش , در اثر زلزله دو سمت كوه سر به هم نهاده و فضاهاي متفاوتي ايجاد كرده است . اين فضا ها گاه عريض و به ارتفاع زياد, گاه بسيار تنگ و عبور از آن به سختي انجام مي شود .
در اين غار اجساد مردگان در وضعيت هاي مختلف و نيز آثار حيات متفاوتي از قبيل سفال , چوب , پارچه و چرخ نخريسي مشاهده شده است . وجود اين اشياء و ديوارهاي گچي برخي از نقاط آن بيانگر اين مطلب است كه از اين غار به عنوان پناهگاهي در طي  اعصاراستفاده مي شده است و يا اينكه همانطور كه گفته شد , زلزله خانه هاي مسكوني را با ساكنان آن منهدم ساخته است .
در فاصله صد متري غار چنشت , غار ديگري به نام چهل چاه ميتوان ديد كه در آن اجساد 14 نفر مرد , زن  و كودك كه احتمالاً پس از پناه بردن به غار در آن را گل گرفته و راه فرار آنها را بسته اند , ديده مي شود .
« در هر نقطه¬اي از غار آثار حيات و مرگ پراكنده است , آثار حيات قطعات سفال چوب و پارچه هستند و آثار  مرگ استخوانهاي  درهم شكسته و اجساد نيمه متلاشي بعضي از آثار كه نشان زندگي در داخل غار دارند بيش از سه هزار سال پيش به درون غار برده
شده اند , از جمله ظروف سفالي مي باشند كه قطعاتي از آنها بر جاي مانده است . وجود اين آثار در غار چنشت حكايتگر اين امر است كه آن محل در دوران درازي در تاريخ به عنوان پناهگاهي امن مورد استفاده فراريان و مظلومان زمان بوده است .
غار چهل دختر
در سال 1374 در دامنه كوهي نزديك سربيشه , غاري كشف شده كه در آن ابزار سنگي از قبيل ساطور و تيغه و در بدنه كوه رگه هاي سنگ چخماق مشاهده شده است . وجود چشمه آب و فضاي دروني غار حكايت از آن دارد كه در دوران كهن سنگي
( 600000-20000 سال پيش  ) اين محل پناهگاه و در عين حال كارگاه ساخت ابزار سنگي از سنگ چخماق بوده است .
تنگل استاد
« به گفته معاون پژوهشي ميراث فرهنگي استان خراسان يك سنگ نگاره و كتيبه پهلوي اشكاني با قدمت دو هزار سال در بيرجند كشف شده است . وي افزود اين سنگ نگاره مجوعه اي از 38 نقش حيوان از قبيل اسب , بز كوهي , قوچ و پرنده مي باشد . ايشان اشاره كرده اند كه كشف سنگ نگاره اثبات ميكند كه گذرگاه اصلي خراسان و قهستان به كرمان و جنوب ايران در گذشته از درون دره هاي جنوب شرقي بيرجند بوده است .
اين سنگ نگاره در كتاب يك رودخانه فصلي و در دره اي به نام تنگل استاد در 65 كيلومتري جنوب شرقي بيرجند و در هشت كيلومتري روستاي چنشت واقع شده است . در حال حاضر در شهرستان بيرجند حدود 50 بناي تاريخي سالم مشاهده مي شود كه هر كدام در نوع خود بي نظير است . همچنين تاكنون چندين اثر باستاني با قدمت 12 هزار سال كه از دوره هاي سنگي و ميان سنگي آغز گرديده و تا دوره معاصر را در بر
 مي گيرد ، شناخته  شده است . »
رباط آصف
رباط آصف مربوط به دوره قاجاريه است و توسط آصف الدوله ساخته شده و در تاريخ آمده است ، اين شخص دارالعباده حرم امام رضا ( ع ) را نيز احداث نموده است و معمولاً ايجاد رباط ها با اقتصاد و بازرگاني و تجارت بوده است و همه حكومت ها به ساخت اين بناها مبادرت مي نموده اند .
رباط آصف  در 55 كيلومتري شمال بيرجند واقع شده است و در امتداد مسير آن به چاهك – موسويه و در نتيجه قاين مرتبط مي گردد . اين رباط شامل صحن مركزي , سردر پاياب , حجره ها , اتاقك هاي اصطبل و استراحتگاه مسافرين است « اين رباط كه به صورت دو ايواني احداث شده در تقسيم بندي آثار مشابه جزو رباطهاي دشت محسوب مي گردد و علاوه براين كه داراي نقشه اي خاص و غير تكراري است .
فضاهاي احداث شده در آن به خصوص فضاهاي داخلي مؤيد همسويي كاركرد و ساختار ويژه آن مي باشد . رباط آصف در زمان آباداني تأثير مثبتي در امنيت و تجارت ناحيه قهستان و شهرهاي همجوار داشته است . تنها تزئينات مشخص بنا در حاشيه سر در ورودي يكي از ايوانها به صورت نقوش لوزي آجر كاري ممتد به فرم نقش منحني به كار رفته است . رباط آصف كه در حال حاضر بلا استفاده مي باشد . به غناي تاريخي و معماري در مقايسه با آثار مشابه به جاي مانده با شماره /2030 در فهرست آثار ملي ايران ثبت
گرديده است .
رباط چاه حوض
اين رباط تاريخي كه با توجه به نقش و فضا سازي آن مربوط به دوره صفويه مي باشد . در 18 كيلومتري شمال شهر بيرجند واقع  گرديده است و يكي از نمونه هاي منحصر به فرد و باقيمانده در ميان آثار تاريخي بيرجند است . از بخشهاي مهم اين اثر فضاي ورودي رباط , ميان سرا و حجره هاي اقامت كاروانيان است . اين رباط در حال حاضر بلا استفاده مي باشد و به علت بي توجهي در حال تخريب و سقف بعضي  از اتاقهاي آن فرو ريخته است
كوشك و باغ اميرآباد
كوشك و باغ اميرآباد ( كلاته خان ) در 10 كيلومتري غرب شهر بيرجند واقع شده است و از باغهاي سنتي شهرستان بيرجند و در فهرست آثار ملي ايران به ثبت رسيده است . اين باغ شامل يك بخش بيروني و يك بخش اندروني است كه در بخش اندروني آن استخر بزرگ و ساختمان اصلي كوشك واقع شده است . عمارت كوشك كه بطور كلي با پلان هشت ضلعي طراحي شده است شامل حوض خانه اتاق شاه نشين و پيش ايوان سرتاسري با ستونهاي متقابل آن است كه با روش تركي ساخته شده است . اين باغ و كوشك كه متعلق به يكي از خوانين منطقه بوده در دوره قاجاريه احداث گرديده است .
قلعه هاي بيرجند
قلعه هاي بيرجند , در دوره هاي مختلف تاريخ احداث شده است , ليكن از حدود قرن پنجم هجري (484 هـ . ق ) كه حسين قايني حاكم ترشيز قهستان ,دعوت حسن صباح را پذيرفت و جمع كثيري با او بيعت كردند تا كشته شدن ركن الدين خورشاه بن علاءالدين محمد آخرين شاه فرمانروايان الموت كه بدست هلاكوخان اسيرو بعداً كشته شد و اسماعيليه سقوط كرد , بر احداث قلاع قهستان افزوده مي شد .
نداشتن باران كافي و وجود بيابانهاي لم يزرع و خشك و كويرهاي صعب¬العبورموجب شده كه منطقه بيرجندكمتر مورد تجاوز قرار گيرد و به همين مناسبت نژاد و زبان و آداب و رسوم مردم اين منطقه تقريباً محفوظ مانده و هنوز هم به كار بردن بعضي اصطلاحات و واژه هاي قديمي و برخي از لغات زبان پهلوي ساساني بين عموم مردم رايج مي باشد .
وجود مناطق كوهستاني زياد موجب شده بود كه پاي فرقه اسماعيليه به اين منطقه باز شود و براي دفاع از خود , قلاع مرتفع و مستحكمي در اكثر مناطق اين شهرستان و ساير شهرهاي جنوبي خراسان ساخته و باقي بگذارند . بعد ها نيز كم وبيش اهالي اين شهرستان از نعمت آسايش كافي برخوردار نبوده و مورد تهاجم مغولها و تركمن ها و افغانها قرار گرفته اند , از اين روي ,‌قسمت قديمي اين شهر با كوچه هاي تنگ و تاريك و با ديوارهاي بلند بر روي تپه ها ساخته شده , تا بدين وسيله بتوانند از جان و مال و ناموس خود دفاع كنند .
محله و بافت قديمي شهرستان بيرجند
بافت قديمي محله چهار درخت در شهرستان بيرجند به گونه‌اي مي‌باشد كه داراي كوچه‌هاي باريك و پر پيچ و خم است و اين محله در نزديك يك مسجد و حسينيه است  و همچنين نزديك به مراكز تجاري و اقتصادي بوده .

 

 

 

در قديم ساختمانها را از خشت و آجر بالا مي‌آوردند و عرض ديوارها زياد مي‌گرفتند بنابراين نيروي زيادي بر سطح زمين وارد مي‌شد و چون ساختمانها فاقد هرگونه فونداسيون و اسكلت‌بندي بوده است براي غلبه بر خطر زلزله يا فرو ريختن ديوار از داخل كوچه طاق قوسي شكلي را از اين ساختمان به آن ساختمان مي‌زدند اين طاق قوسي باعث مي‌شود كه نيرو بين دو ساختمان برابر شود و از ريزش ساختمان جلوگيري شود.

 

 

در قديم چون عايق رطوبتي نبود مردم براي عايق كردن پشت‌ بام‌ها از كاهگل براي عايق رطوبتي استفاده مي‌كردند در هر محله يك يا چند آب‌انبار وجود داشت كه مردم براي آب آشاميدني خود را از آنجا تأمين مي‌كردند .
معماري ساختمانهاي شهرستان بيرجند
ساختمانهاي قديمي شهرستان بيرجند در حدود 400 تا 800 سال عمر دارند كه مسافت اكثر آنها بيشتر از 500 متر مربع است بر در ورودي اين ساختمانها دو دركوب وجود دارد كه يكي براي خانمها و ديگري براي آقايان بوده است .
دركوب خانمها از دركوب آقايان نازكتر و كوچكتر بوده است كه اگر اين دركوب را  بكوبند خانمي در را باز مي‌كند و دركوب آقايان ا ز دركوب خانمها بزرگتر بوده و اگر اين دركوب را بكوبند مردان خانه در را باز مي‌كنند .

 

 

بعد از در ورودي يك هشتي وجود دارد به اين دليل به آن هشتي مي‌گويند كه داراي هشت گوشه نيز مي‌‌باشد كه آن را خشت يا آجر به طور گنبدي مي‌پوشانند بعد از هشتي خانه به دو قسمت بيروني و اندروني تقسيم مي‌شود براي رسيده نبه قسمت اندروني و حياط مي‌بايست پس از هشتي دالان باريك و پر پيچ و خمي را طي كرد بعد از اين دالان هشتي ديگري وجود دارد كه بعد از اين هشتي به حياط اندروني نيز مي‌رسيم كه معمولاً‌ حياط خانه را در قسمتي كه آفتاب مي‌گيرد مي‌ساختند شكل هندسي اين ساختمانها مربع مستطيل است . قرارگيري هشتي و دالان ميان فضاي خارجي و بخش اندروني خانه باعث مي‌شود به همين علت بود كه ديوار‌هاي خانه‌ها را بلند مي‌ساختند اما قسمت‌هاي بيروني مستقيماً به هشتي باز مي‌شود به همين علت بود كه ديوار‌هاي خانه‌ها را بلند مي‌ساختند اما قسمت‌هاي بيروني مستقيماً به هشتي باز مي‌شود اين بخش از خانه‌ها مخصوص پذيرايي از مهمانان بوده . و از نظر معماري و تزئينات نيز مهم تلقي مي‌شدند .

 

 
داخل حياط اصلي خانه‌‌ها دور تا دور حياط قرار مي‌گيرند كه بعضي از اين اتاق‌ها براي فصل‌هاي گرم مورد استفاده قرار مي‌گرفت و بعضي‌هاي ديگر براي فصل‌هاي گرم مورد استفاده قرار مي‌گرفت  وبعضي‌هاي ديگر براي فصل‌هاي سرد يكي از حسن‌‌هاي ديوارهاي عريض اين بوده است كه در فصل زمستان كه هوا سرد بوده است هنگامي كه خورشيد به اين ديوارها مي‌تابد اين ديوارها انرژي خورشيد را در خود ذخيره مي‌كنند و در نتيجه باعث مي‌شدند كه فضاهاي اتاق گرم بماند خانه‌هاي قديمي اين خوبي را دارند كه همه اتاق‌هاي آن به هم راه دارند در هر خانه يك اتاق بزرگي وجود داشت كه به آن تنورخانه مي‌گفتند كه براي پختن نان و غذا مورد استفاده قرار مي ‌گرفت سقف اين اتاق‌ها گنبدي نيز است كه قسمتي از آن را باز مي گذارند كه دود از آن خارج شود .
به عنوان مثال مي‌توان حسينيه و مدرسه نواب را در محله چهاردرخت نام برد . اين حسينيه در زمان شاهعباس صفوي به فرمان اميرزاده خاتون ملقب به نواب يا بي‌بي نواب ساخته شده است تاريخ 1001 هجري قمري موجود در كتيبه سردر ورودي سال ساخت آن نشان مي‌دهد .

 

سبك احداث بنا به صورت دو ايواني بوده و شامل سردر ورودي , هشتي ,‌ دالان , صحن دو ايوان اتاق‌ها و پنجره‌هاي متعدد مي‌باشد مهمترين ويژگي اين بنا تزئينات ظريف گچبري بوده كه در كليه فضاهاي معماري ديده مي‌شود اين تزئينات ظريف گچبري بوده كه در كليه فضاهاي معماري ديده‌مي‌شود اين تزئينات شامل مقرنس كاري .رسمي‌بندي كتيبه‌هاي گچي و گچبري‌هاي اسليمي . گل  وگياه است .

 

 

 

مسجد جامع چهاردرخت
اين مسجد در دوره تاريخي صفويه بنا شده است اين بنا از نوع شبستاني است كه عمده‌ترين اجزاي معماري بناي شبستان ستوندار , ورودي در دو جبهه , صحن ,‌ محراب و فرم نورگيرها نيز مي‌باشد مسجد داراي 21 ستون با جزر ضخيم و فرم چهار ضلعي است ‌ پوشش سقف به صورت طاق  وتويزه و گنبدي مي‌باشد مسجد داراي دو ورودي است كه يكي از محل ميدان به صحن باز مي‌شود و داراي تزئينات آجركاري بوده و بناي آن به اواخر دوره قاجاريه مي‌رسد.

 

 

 
ورودي ديگري مستقيماً‌ به شبستان مي‌رسد داراي طاق جناعي و تزئينات رسمي‌بندي است و به دوره تاريخي خود مسجد بر مي گردد و عمده‌ترين تزئينات بنا رسمي‌بندي‌هاي ورودي فرم زيبايي ستونها و نورگير‌هاي شبستان و شكل ويژه محرابها و طاق نماهاي صحن مي‌باشد به اسناد كتيبه موجود در سردر ورودي اين شبستان مسجد در سال 1249 هجري قمري نيز مرمت گرديده است . 

 

 

تولد زمين در كلام اميرالمؤمنين (ع)

حضرت علي (ع) در خطبه 90 نهج‌‌البلاغه به بياناتي زيبا و تعابيري دقيق، داستان زمين و آنچه بر آن گذشته را چنين بيان مي‌فرمايد:

خداوند زمين را در امواج شديد و با صولت و در درياهاي پر آب فرو برد، در حالي كه موجهاي عظيم آن درياها به هم مي‌خوردند، و امواج بلند آن كه در حال تدافع يكديگر بودند به هم مي‌كوفتند و همانند شتران نر در موقع هيجان و مستي كف به وجود مي‌آوردند. پس سركشي آب به خاطر سنگيني زمسن حالت فروتني گرفت، و چون زمين به سينه خود به روي آب قرار گرفت اضطراب و هيجان آب فرو نشست و چون با شانه خود مانند حيواني كه در خاك بغلتد بر روي آب درغلتيد آب آرام گرفت. آب پس از هيجان و اضطراب امواجش آرام و مغلوب شد، و در دهنه خواري مطيع و اسير گشت. زمين گسترده شده در ميان آن آب پر موج ساكن شد، و آب را از نخوت و كبر و از باد دماغ و سركشي و تجاوز بازداشت، و دهان آن را كه پر موج بست، و آب از آن همه هيجان و هيبت و جست و خيز به جاي خود نشست.

پس از آنكه هيجان آب از زير اطراف زمين ساكن شد، و كوههاي بلند سركشيده را كه بر دوش زمين قرار داشت بر روي خود حمل نمود، خداوند آبهاي چشمه‌ها را از بالاي بيني‌هاي زمين (قله كوهها) به جريان انداخت، و در پهن دشت‌ها و رودخانه‌ها سرازير ساخت، و حركات زمين را با كوههاي لنگر انداخته، و به وسيله صخره‌هاي بزرگ سر به فلك برداشته تعديل نمود. زمين به علت نفوذ كوهها در پهنه آن، و به خاطر فرو رفتن ريشه كوهها در اعماق آن، و سوار شدن آن صخره‌هاي بزرگ بر گردن و طبقات زيرين آن آرامش و استقرار يافت.

خداوند ميان زمين و جوّ را فراخ نمود، و هوا را براي تنفس ساكنان آن مهيّا فرمود، و تمام نيازمنديهاي اهل زمين را از دل زمين بيرون آورد. سپس بلنديهاي زمين را كه بي‌گياه بود و آب چشمه‌ها به آن نمي‌رسيد، و جويبارها وسيله‌اي براي رساندن خود به آن زمين‌هاي مرتفع نمي‌يافتند رها نساخت، بلكه ابرهايي آفريد تا عرصه‌هاي مرده آن بلنديها را احيا كنند، و گياهش را برويانند.

ابرها را پس از پراكندگي قطعاتش و جدايي پاره‌هايش به هم الفت و التيام داد، تا چون آب درون ابر به جنبشي سخت برآمد، و در حواشي آن برق بدرخشيد، و درخشش برق در ميان قطعات ابر سپيد و انبوه خاموش نشد، خداوند آن ابر پر باران را در حالي كه قطعاتش به هم پيوسته بود فرستاد، در حال كه به زمين نزديك شدند، و بادها بارانهاي آن را پي در پي همچون دوشيدن شير از سينه حيوانات دوشيدند و به شدت به زمين ريختند. زماني كه ابرها سينه خود را به زمين ساييدند، و آنچه از باران داشتند بر زمين پاشيدند، خداوند در زمين‌هاي خشك گياه، و در دامن كوهها سبزه روياند، در اين وقت زمين با آرايش مرغزارهاي خود به شادي نشست، و از پرده لطيفي از شكوفه‌هاي خوشبو و زيبا كه بر خود پوشيده بود، و از نظم دقيق شكوفه‌ها و بوته‌هاي با طراوت كه چهره آن را مي‌آراست به نشاط و بهجت برخاست، و خداوند آن نباتات و گلها را توشه آدميان و روزي چهارپايان قرار داد. و نيز راههاي فراخ در اطراف زمين باز كرد، و براي روندگان نشانه‌هايي نهاد تا به هر جا كه بخواهند آمد و شد كنند.

هنگامي كه زمين را براي زندگي آماده كرد، و فرمان خود را جاري ساخت آدم (ع) را از ميان مخلوق خود اختيار كرد، و او را اولين نوع از آفرينش انسان قرار داد....

 

آخرين تغييرات سياسي جهان

1-      تغيير نام كشور برمه به ميانمار و پايتخت آن رانگون به يانگون.

2-      وحدت دو كشور يمن شمالي و يمن جنوبي به پايتختي صنعا.

3-      اتحاد دو آلمان شرقي و غربي و تشكيل آلمان متحد با انتقال تدريجي پايتخت به شهر برلين.

4-      استقلال جزاير مارشل از امريكا.

5-      حمله نيروهاي عراقي و تسخير كشور كويت و تلاش براي ضميمه آن كشور با مخالفت شديد امريكا و سازمان ملل متحد روبرو شد و پس از بمباران‌هاي وسيع كشور عراق در خلال ماه ژانويه و حمله زميني نيروهاي امريكائي و متحدين آن كشور عراق آتش بس را پذيرفت و خاك كويت را تخليه نمود و از سال 1991 شامل تحريمهاي گسترده سازمان ملل متحد شده است.

6-      فروپاشي اتحاد جماهير شوروي و تشكيل 15 كشور مستقل زير:

1-      فدراسيون روسيه پايتخت: مسكو مساحت 17075400 كيلومتر مربع

2-      آذربايجان پايتخت: باكومساحت 86600 كيلومترمربع

3-      ارمنستان پايتخت: ايروان مساحت 29800 كيلومترمربع

4-      ازبكستان پايتخت: تاشكند مساحت 447400 كيلومترمربع

5-      اسنوني پايتخت: تالين مساحت 45100 كيلومترمربع

6-      اوكراين پايتخت: كيف مساحت 603700 كيلومترمربع

7-      تاجيكستان پايتخت: دوشنبه مساحت 143100 كيلوتمرمربع

8-      تركمنستان پايتخت: عشق‌آباد مساحت 488100 كيلومترمربع

9-      روسيه سفيد (بيلاروس) پايتخت: مينسك مساحت 207600 كيلومترمربع

10-  قرقيزستان پايتخت: بيشكك مساحت 198500 كيلومترمربع

11-  قزاقستان پايتخت: آلماتي (اكنون آستانه) مساحت 2717300 كيلومترمربع

12-  گرجستان پايتخت: تفليس مساحت 69700 كيلومترمربع

13-  لاتويا (لتوني) پايتخت: ريگا مساحت 64500 كيلومترمربع

14-  لينواني پايتخت: ويلنيوس مساحت 65200 كيلومترمربع

15-  مولداوي پايتخت: كيشي نف مساحت 33700 كيلومترمربع

7-      تجزيه يوگسلاوي و اعلام استقلال جمهوريهاي كرواسي اسلووني و مقدونيه

8-      نخستين كنفرانس بين‌المللي در مورد محيط زيست در شهر ريودوژانيرو با شركت نمايندگان 178 كشور جهان برگزار گرديد.

9-      استقلال كامل بوسني و هرزگوين از يوگسلاوي

10-   امضاي قرارداد اسلو، ميان دولت اسرائيل و سازمان آزادي بخش فلسطين و اعطاي خودمختاري در نوار غزه و كرانه باختري به فلسطينيان

11-   انعقاد پيمان ماستريخت بين كشورهاي عضو جامعه اروپا و آغاز راهكارهاي عملي گسترده در جهت وحدت اقتصادي و پولي كشورهاي عضو و تغيير نام آن به اتحاديه اروپا

12-   تجزيه كشور چكسلواكي به دو كشور چك و اسلوواكي

13-   استقلال اريتره از كشور اتيوپي

14-   كشور پالائو كه پس از جنگ جهاني دوم اداره آن از طرف سازمان ملل متحد به امريكا واگذار شده بود به استقلال رسيد

15-   شهر و بندر والويس بي كه در كنترل دولت افريقاي جنوبي قرار داشت به ناميبيا واگذار شد

16-   با انتخاب نلسون ماندلا به رياست جمهوري افريقاي جنوبي و تغيير قانون اساسي اين كشور رژيم آپارتايد در اين كشور از ميان رفت

17-   پايان 156 سال فرمانروايي بريتانيا بر هنگ كنگ و واگذاري مجدد آن به دولت چين

18-   نام كشور زئير به كنگو تغيير يافت

19-   نام پايتخت قزاقستان از آق مولا به آستانه تغيير يافت

اين مقاله را در ادامه مطلب بخوانيد
ادامه مطلب

كلاس ضمن خدمت جغرافيا ۱ درتاریخ ۲۹/۱ /۸۷ برگزار مي شود ضمنا مدت كلاس ۲۴ساعت ومدرس آن آقاي سورگي خواهند بود مکان برگزاری پیش دانشگاهی هاشمی نژاد ساعت ۴ بعد از ظهر روز یاد شده خواهد بود

اين مقاله را در ادامه مطلب بخوانيد
ادامه مطلب

نوشته شده در  جمعه شانزدهم آذر 1386ساعت 8:27  توسط ح .ش  |  6 نظر

---